Soạn văn lớp 10 tập 1 rút gọn

Tuần 15 – Thực hành phép tu từ ẩn dụ và hoán dụ

Tuần 15 – Thực hành phép tu từ ẩn dụ và hoán dụ

Hướng dẫn

I – KIẾN THỨC CƠ BẢN CẦN NẮM VỮNG

Nhớ lại những điều cơ bản về ẩn dụ và hoán dụ:

1. Ẩn dụ là một phép tu từ nghệ thuật được xây dựng dựa trên sự liên tưởng và so sánh ngầm. Theo đó, một từ, một ngữ vốn dùng để biểu thị đối tượng này được chuyển sang chỉ đối tượng khác trên cơ sở giữa hai đối tượng có một nét giống nhau nào đó (liên tưởng tương đồng).

Ví dụ, trong Truyện Kiều, Nguyễn Du viết:

Bây giờ ván đã đóng thuyền,

Đã đành phận bạc khôn đền tình chung.

Hình ảnh "ván đã đóng thuyền" biểu thị một sự việc đã hoàn thành nhưng ở đây lại được dùng để ngầm chỉ chuyện Thuý Kiều đã đi lấy chồng (sự việc không được nói trực tiếp trong câu).

2. Hoán dụ cũng là một phép tu từ nghệ thuật nhưng cơ sở để xây dựng là dựa trên những nét liên tưởng tương cận (sự gần gũi nhau giữa hai sự vật, hiện tượng).

Ví dụ, trong hai câu

Cầu này cầu ái cầu ân,

Một trăm con gái rửa chân cầu này.

(Ca dao)

Cụm từ "Một trăm" xác định về số lượng nhưng không phải là khẳng định một con số chính xác mà ngầm chỉ số lượng nhiều.

II – HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH

1. Đọc hai câu ca dao và trả lời câu hỏi:

(1) Thuyền ơi có nhớ hến chăng,

Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền.

(2) Trăm năm đành lỗi hẹn hò,

bến cũ, con đò khác đưa.

a) Trong hai câu ca dao, các từ thuyền, bến, cây đa, con đò,… đúng là những từ không chỉ mang nghĩa gọi tên sự vật tồn tại trong hiện thực (thuyền, bến,…) mà còn mang nội dung ý nghĩa hoàn toàn khác. Các hình ảnh thuyền (con đò) – bến (cây đa) lần lượt tạo nên ý nghĩa tượng trung cho hình ảnh người ra đi và người ở lại. Chính vì vậy câu (1) trở thành lời thề ước, hứa hẹn, nhắn nhủ về sự thuỷ chung. Câu (2) trở thành lời than tiếc vì thề xưa "lỗi hẹn".

b) Các từ thuyền, bến ở câu (1) và cây đa bến cũ, con đò ở câu (2) có sự khác nhau nhưng chỉ là khác ở nội dung ý nghĩa hiện thực (chỉ sự vật). Xét về ý nghĩa biểu trưng, chúng là những liên tưởng giống nhau (đều mang ý nghĩa hàm ẩn chỉ người đi – kẻ ở). Để hiểu đúng ý nghĩa hàm ẩn này, thông thường chúng ta giải thích rằng: Các sự vật thuyền – bến – cây đa, bến cũ – con đò là những vật luôn gắn bó với nhau trong thực tế. Vì vậy chúng được dùng để chỉ "tình cảm gắn bó keo sơn" của . Bến, cây đa, bến cũ mang ý nghĩa hiện thực chỉ sự ổn định, vì thế nó giúp người ta liên tưởng tới hình ảnh người phụ nữ, tới sự chờ đợi, nhung nhớ, thuỷ chung. Ngược lại thuyền, con đò thường di chuyển không cố định nên được hiểu là người con trai, hiểu là sự ra đi. Có nắm được quy luật liên tưởng như vậy, chúng ta mới hiểu đúng ý nghĩa của các câu ca dao trên.

Xem thêm:  Làm rõ tâm trạng nhân vật trữ tình trong bài Đây thôn Vĩ Dạ

2. a) Trong câu thơ:

Dưới trăng quyên đã gọi hè,

Đầu tường lửa lựu lập lòe đâm bông.

Nhà thơ Nguyễn Du đã dùng hai hình ảnh chim đỗ quyên và hoa lựu để cùng biểu đạt ý nghĩa: đã đến. Cả hai hình ảnh này đều là những dấu hiệu báo hè (chim đỗ quyên kêu và hoa lựu nở đều vào thời điểm ). Vì thế nhìn vào hai dấu hiệu ấy, người ta có thể nghĩ ngay đến sự khởi đầu của . Lửa lựu còn gợi liên tưởng đến sức ấm nóng của .

* Chú ý: Thực ra hai hình ảnh chim quyên và hoa lựu nở cũng có thể hiểu là hai hoán dụ. Bởi mùa hè – chim quyên – hoa lựu đều có thực và gắn bó chặt chẽ với nhau trong thực tế (nghĩa là chúng có mối liên hệ tương cận với nhau). Như vậy chỉ có hình ảnh lửa lựu (sức nóng của mùa hè) ở trong câu này là được xây dựng dựa trên cơ sở liên tưởng tương đồng "thực sự" mà thôi.

b) Vứt đi những thứ văn nghệ ngòn ngọt, bày ra sự phè phỡn thoả thuê hay cay đắng chất độc của bệnh tật, quanh quẩn vài tình cảm gầy gò của co rúm lại. Chúng ta muốn có những tiểu thuyết, những câu thơ thay đổi được cả cuộc đời người đọc – làm thành người, đẩy chúng ta đến một sự sống trước kia chỉ đứng xa nhìn thấp thoáng.

Cụm từ "làm thành người" là một ẩn dụ được xây dựng dựa trên cơ sở liên tưởng về cách thức. Từ "làm thành" thường dùng để chỉ quá trình thực hiện một việc gì đó (từ chưa được đến được, từ chưa tốt đến tốt,…). Quá trình nhận thức của con người cũng diễn ra như vậy. Do đó “làm thành người” cũng hiểụ là nên người – nghĩa là biết nhận thức đúng đắn về .

Xem thêm:  Chí phèo (tiếp theo)

c) Đoạn thơ:

Ơi con chim chiền chiện

Hót chi mà vang trời

Từng giọt long lanh rơi

Tôi đưa tay tôi hứng.

Đoạn thơ này cũng giống hai câu thơ của Nguyễn Du. Ở đây, hình ảnh chim chiền chiện, giọt sương rơi (giọt long lanh) là những dấu hiệu báo mùa xuân đến. Ẩn dụ này được xây dựng dựa trên cơ sở liên tưởng dấu hiệu đặc trưng – mùa.

d)

Thác bao nhiêu thác cũng qua,

Thênh thênh là chiếc thuyền ta trên đời.

(Nước non ngàn dặm)

Câu thơ có hai hình ảnh ẩn dụ:

Thác – chỉ những khó khăn vất vả, những thử thách. Chiếc thuyền – chỉ con đường cách mạng, chỉ con đường của cả nước non mình.

Câu thơ xây dựng hình ảnh ẩn dụ dựa trên những liên tưởng có thực (thác – khó khăn, con thuyền – sức vượt qua) để nói lên sức sống và sức vươn lên mãnh liệt của cả dân tộc chúng ta.

e) Câu thơ cũng có hai hình ảnh ẩn dụ: Phù du (liên tưởng đến cuộc đời nổi trôi, ngắn ngủi) và phù sa (cuộc sống sung sướng, hạnh phúc, ấm no). Có liên tưởng này vì phù du là một loài côn trùng có cuộc đời ngắn ngủi, trái lại phù sa là "chất dinh dưỡng" tốt nuôi sống cây trái trên đồng. Dùng hai hình ảnh ẩn dụ này, nhà thơ muốn so sánh cuộc đời xưa và nay. Từ đó mà khẳng định giá trị và ý nghĩa nhân văn của cuộc sống hôm nay.

3. a) Phân tích câu thơ:

Đầu xanh đã tội tình gì,

Má hồng đến quá nửa thì chưa thôi.

(Nguyễn Du – Truyện Kiều)

Nhà thơ Nguyễn Du dùng từ đầu xanh với ý: chỉ tuổi trẻ, từ má hồng với ý: chỉ người con gái đẹp, một mĩ nhân. Cả hai từ này đều dùng để ám chỉ nhân vật Thúy Kiều. Cũng như vậy, Tố Hữu dùng cụm từ áo nâu, áo xanh ("Áo nâu liền với áo xanh – liền với thị thành đứng lên") để chỉ hai lớp người trong xã hội: nông dân và công nhân. Trong cả hai trường hợp này, các nhà thơ đã dùng những từ chỉ bộ phận của cơ thể (đầu, má) hay chỉ những trang phục quen dùng (áo xanh, áo nâu) để chỉ con người. Cách gọi tên này chẳng những tránh được sự nhầm lẫn, mòn sáo mà còn đem lại niềm vui thích và gợi ra những tình ý sâu xa.

b) Trong trường hợp, khi chúng ta gặp phải một đối tượng đã bị tác giả thay đổi cách gọi tên, để hiểu đúng được đối tượng ấy, chúng ta phải chú ý xem tác giả đã chọn cái gì để thay thế các đối tượng ấy. Cái được tác giả chọn để thay thế thường là một bộ phận, một tính chất, một đặc điểm nào đó… tiêu biểu. Phương thức chuyển đổi nghĩa này là phép tu từ hoán dụ. Nó giúp cho việc gọi tên sự vật, hiện tượng… trở nên phong phú, sinh động và hấp dẫn hơn.

Xem thêm:  Tuần 17 - Đọc thêm: Khe chim kêu (Điểu minh giản)

Các trường hợp đã cho đều là hoán dụ tu từ.

4. viết:

Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông,

Cau thôn Đoài nhớ trầu không thôn nào.

Trong câu thơ này, hai hình ảnh thôn Đoài, thôn Đông là hai hình ảnh hoán dụ dùng để chỉ "người thôn Đoài" và "người thôn Đông". Còn hai hình ảnh "cau thôn Đoài" và "trầu không thôn nào" lại là những ẩn dụ dùng để chỉ những người đang yêu. Hai câu thơ là một lời tỏ tình thú vị. Đích của lời nói tuy vẫn hướng về người yêu. Thế nhưng cách nói bâng quơ theo kiểu ngôn ngữ tỏ tình của trai gái đã tạo ra một sự thích thú đặc biệt cho những người tiếp nhận nội dung của câu thơ.

– Cùng là bày tỏ nỗi nhớ người yêu nhưng nếu câu ca dao "Thuyền ơi có nhớ bến chăng?" sử dụng những liên tưởng có phần mòn sáo thì câu thơ của Nguyễn Bính ("Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông") lại có những liên tưởng vô cùng mới mẻ. Những liên tưởng này tạo ra nét đẹp riêng và sự thích thú, hấp dẫn cho mỗi câu thơ.

5. Ví dụ một số câu văn có dùng phép tu từ hoán dụ:

a) Trước Cách mạng tháng Tám, nông dân của ta đều là những , lão Hạc, anh Pha cả.

b) Nhà nó có mỗi bốn miệng ăn. Vậy mà vợ chồng nó lúc nào cũng ngược xuôi vất vả.

c) Người ta ba bốn chục tuổi đầu đã có nhà cao cửa rộng. Đằng này, đã ngoài bốn chục mà nó vẫn cứ nhởn nhơ phè phỡn như không. Sáng sáng, nó ngủ dậy, phi xe ra ngoài phố, ăn bát phở mà có khi đến tận mười giờ. Ăn xong lại rong ruổi đi các phố. Người ta bảo nó là một tay chơi. Tôi chẳng biết, chỉ biết , rượu chè, lô đề,… nó đều thông thạo cả. Khổ thân nhất là bà già nhà nó. Lá vàng sắp rụng đến nơi mà vẫn phải khòng lưng quẩy gánh ngày ngày kiếm vài ba chục để nuôi kẻ đầu xanh.

Mai Thu

Post Comment